Nikola Tesla: Gökyüzünden Yıldırım Çağıran Adam
Prizden aldığınız elektrik, evinize ulaşmadan önce kilometrelerce yol kat eder. Bu yolculuğun verimli biçimde yapılabilmesinde en büyük paylardan biri, bir zamanlar neredeyse unutulmuş bir mucide aittir: Nikola Tesla.
Tesla, hayatı boyunca yüzlerce patent aldı, laboratuvarında yapay yıldırımlar üretti ve kablosuz enerji hayal etti. Ancak bu parlak zihin, hayatının sonunu borçlar ve yalnızlık içinde geçirdi. Onun hikâyesi hem bilimsel bir başarı hem de dramatik bir insan öyküsüdür.
Smiljan'dan Amerika'ya
Nikola Tesla, 10 Temmuz 1856'da o dönem Avusturya İmparatorluğu'na bağlı olan, bugün ise Hırvatistan sınırları içinde kalan Smiljan köyünde, Sırp bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Babası bir Ortodoks rahibiydi.
Graz'da mühendislik eğitimi aldı, ardından Budapeşte ve Paris'te telefon ve elektrik şirketlerinde çalıştı. 1884'te pek az parayla New York'a geldi ve kısa süre Thomas Edison'ın şirketinde iş buldu.
Gençliğinde ağır bir hastalık geçirdiği ve babasının, iyileşirse onu rahiplik yerine mühendislik eğitimine göndermeye söz verdiği anlatılır. Tesla'nın olağanüstü bir görsel hafızaya sahip olduğu, makineleri kâğıda dökmeden önce zihninde ayrıntılı biçimde tasarlayabildiği de kendi anılarında yer alır.
Edison'la ilişkisi hakkında, Tesla'ya büyük bir ödül sözü verildiği ve bunun daha sonra şaka olarak geçiştirildiği şeklinde bir hikâye anlatılır. Bu anekdot Tesla'nın kendi anlatımına dayanır ve kesin olarak doğrulanmış değildir.
Alternatif Akım ve Akım Savaşları
Edison'ın sistemi doğru akıma dayanıyordu. Doğru akım ise uzun mesafelere taşınırken büyük kayıplar yaşıyordu. Tesla, yönü sürekli değişen alternatif akımın, transformatörler sayesinde yüksek gerilimle uzaklara çok daha verimli iletilebileceğini savundu.
Edison ile yolları kısa sürede ayrıldı. Tesla'nın alternatif akım motoru ve sistemine ilişkin patentleri, sanayici George Westinghouse tarafından satın alındı. Ardından tarihe "akım savaşları" olarak geçen rekabet başladı.
Bu rekabet, 1893 Chicago Dünya Fuarı'nın alternatif akımla aydınlatılmasıyla önemli bir dönemece girdi. Kısa süre sonra Niagara Şelalesi'ndeki hidroelektrik santrali de alternatif akım kullanılarak kuruldu. Bugün dünyadaki elektrik şebekelerinin büyük bölümü alternatif akımla çalışıyor.
Westinghouse ile yaptığı anlaşma Tesla'ya önemli bir gelir sağlayabilirdi. Ancak şirket zor bir mali döneme girdiğinde Tesla'nın telif haklarından vazgeçtiği anlatılır. Bu kararın ayrıntıları konusunda kaynaklar farklılık gösterse de Tesla'nın sonraki yıllarda ciddi maddi sıkıntılar yaşadığı biliniyor.
Yıldırım Üreten Laboratuvar
Tesla'nın en tanınmış icatlarından biri, çok yüksek gerilimler üretebilen Tesla bobinidir. Bu cihazlar bugün hâlâ bilim gösterilerinde metrelerce uzunlukta elektrik kıvılcımları oluşturmak için kullanılır.
1899'da Colorado Springs'te kurduğu laboratuvarda yapay şimşekler üretti. Burada elektriğin kablosuz iletimi üzerine deneyler yaptı. Uzaktan kumandalı bir tekne de geliştirdi ve 1898'de New York'ta halka gösterdi.
Tesla, X ışınları üzerinde de deneyler yaptı ve floresan aydınlatmanın öncüsü sayılabilecek lambalar geliştirdi. Gösterilerinde, vücudundan yüksek frekanslı akım geçirerek elindeki lambaları yakması seyircileri büyülüyordu. Bu gösteriler onu döneminin en tanınan bilim insanlarından biri yaptı.
Wardenclyffe ve Kablosuz Dünya Hayali
Tesla, enerjiyi ve bilgiyi kablosuz olarak tüm dünyaya iletmeyi hayal ediyordu. Bu amaçla, finansör J. P. Morgan'ın desteğiyle New York yakınlarında Wardenclyffe Kulesi'nin inşasına başladı.
Ancak proje maliyetliydi ve Morgan desteğini çekti. Aynı yıllarda Guglielmo Marconi, Atlantik ötesine radyo sinyali göndererek büyük ün kazandı. Wardenclyffe hiçbir zaman tamamlanamadı ve kule sonradan yıkıldı. İlginç bir not olarak, ABD Yüksek Mahkemesi 1943'te bazı radyo patentleri konusunda Tesla'nın öncül çalışmalarını dikkate alan bir karar verdi.
Wardenclyffe'in başarısızlığı Tesla'nın kariyerinde bir kırılma noktası oldu. Sonraki yıllarda pek çok fikir üzerinde çalışmaya devam etse de bunların çoğunu ticari ürüne dönüştüremedi. Gazetelere verdiği röportajlarda geleceğe dair iddialı öngörülerde bulunması ise onun popüler imajını güçlendirdi.
Efsaneler ve Gerçekler
Tesla'nın etrafında pek çok efsane dolaşır. "Ölüm ışını" icat ettiği, deprem makinesi yaptığı gibi iddialar sıkça anlatılır. Tesla bu tür fikirlerden gerçekten bahsetmiştir, ancak çalışan bir ölüm ışını ya da benzeri bir cihaz yaptığına dair kanıt yoktur.
Kişisel hayatında da sıra dışı alışkanlıkları vardı. Hiç evlenmedi, mikroplardan çekindiği ve 3 sayısına özel bir önem verdiği anlatılır. Hayatının son yıllarında New Yorker Oteli'nde yaşadı, güvercinleri besledi ve 7 Ocak 1943'te bu otelde hayatını kaybetti.
Ölümünden sonra adı uzun süre gölgede kaldı. Son yıllarda ise popüler kültürde ve bir elektrikli otomobil markasının adında yeniden yaşamaya başladı.
Tesla'nın mirası bugün Belgrad'daki Nikola Tesla Müzesi'nde korunuyor. Müzede onun kişisel eşyaları, belgeleri ve külleri bulunuyor. Hayatı boyunca yazdığı mektuplar ve notlar, araştırmacılar için hâlâ önemli bir kaynak.
Daha fazla bilgi
Nikola Tesla, Sırp-Amerikalı mucit, elektrik mühendisi, makine mühendisi ve fütüristti. Günümüzde en çok alternatif akım (AC) elektrik kaynağı sistemine ve mühendisliğe verdiği katkılarla tanınmaktadır.
Sık sorulan sorular
Nikola Tesla hangi milletten?
Tesla, bugünkü Hırvatistan topraklarında Sırp bir ailede doğmuştur. 1891'de ABD vatandaşı olmuştur.
Tesla'nın en önemli buluşu nedir?
En büyük katkısı, alternatif akım sistemi ve indüksiyon motoru üzerine çalışmalarıdır. Modern elektrik şebekeleri bu temele dayanır.
Tesla ile Edison neden rakipti?
Edison doğru akımı, Tesla ise alternatif akımı savunuyordu. Bu rekabet akım savaşları olarak bilinir.
Tesla bobini ne işe yarar?
Çok yüksek gerilimli, yüksek frekanslı elektrik üreten bir transformatördür. Bugün daha çok bilim gösterilerinde kullanılır.
Tesla ne zaman öldü?
7 Ocak 1943'te, 86 yaşında New York'taki New Yorker Oteli'nde hayatını kaybetti.
Animasyonlu hâlini Keşifora YouTube Shorts'ta izle →
